Pêşkêş
Nepal, ku bi fermî wekî Komara Demokratîk a Federal a Nepalê tê nasîn, welatekî bêderya ye ku di navbera du cîranên mezin, Çîn li bakur û Hindistan li başûr, rojhilat û rojava de ye. Tevî mezinahiya xwe ya erdnîgarî ya piçûk, Nepal bi peyzajên xwe yên bêhnfireh, cihêrengiya çandî û bi taybetî çiyayên xwe yên Hîmalayayê yên bi heybet navdar e. Welat ji deştên Terai yên deşt li başûr heta lûtkeyên bilind ên Hîmalayayê li bakur dirêj dibe, û cûrbecûrên bêhempa di avhewa, erdnîgarî û biyolojîkî de pêşkêş dike. Nepal pir caran wekî "Welatê Hîmalayayê" tê binavkirin ji ber ku ew malovanê heşt ji 14 çiyayên herî bilind ên cîhanê ye, ku hemî ji 8,000 metreyan (26,246 ft) bilindtir in.
Tacê gewhera Nepalê Çiyayê Everest e, ku bi zimanê herêmî wekî Sagarmatha û bi zimanê Tibetî wekî Chomolungma tê zanîn, ku bilindahiya wê 8,848.86 metre (29,031.7 ft) e, û ew dike çiyayê herî bilind ê cîhanê. Everest ji çar aliyên cîhanê hilkişker, rêwiyan û serpêhatîxwazan dikişîne, ku hem sembola dijwarî û hem jî serkeftinê ye. Ji bilî Everestê, lûtkeyên din ên îkonîk Kanchenjunga (8,586 m), sêyemîn çiyayê herî bilind ê cîhanê; Lhotse (8,516 m); Makalu (8,485 m); Cho Oyu (8,188 m); Dhaulagiri (8,167 m); Manaslu (8,163 m); û Annapurna I (8,091 m) hene. Her yek ji van çiyayan çîrok, çand û dîroka xwe ya çiyageriyê hildigire.
Hîmalaya ne tenê ji ber bilindahiya xwe girîng in; ew ji bo gelê Nepalê jî pîroz in. Gelek ji lûtkeyên wan wekî pîroz têne hesibandin û bi xwedayan di Hindûîzm û Budîzmê de ve girêdayî ne. Mînakî, Machhapuchhre, an "Çiyayê Dûvê Masî", li nêzî Pokhara, tê bawerkirin ku ji bo Xudan Shiva pîroz e û ji ber rêzgirtina ji bo girîngiya wê ya giyanî nehatiye hilkişandin. Bi heman awayî, Çiyayê Kailash, her çend ji hêla teknîkî ve li Tibetê be jî, bi gelê Nepalê re têkiliyên çandî û giyanî yên kûr dihewîne.
Herêmên çiyayî yên Nepalê di heman demê de çavkaniya çemên sereke yên wekî Koshi, Gandaki, û Karnali ne, ku jiyan û çandiniyê li deştan didomînin. Hîmalaya beşdarî biyolojîk cihêrengiya dewlemend a welêt dikin, û heywanên kêm ên wekî pilingê berfê, panda sor, û monala Hîmalayayê, çûkê neteweyî yê Nepalê, lê dijîn. Bilindahiya cûrbecûr - ji 60 metreyan li ser asta deryayê li Terai bigire heya lûtkeya herî bilind a cîhanê li bakur - di nav herêmek nisbeten piçûk de ekosîstemên bêhempa diafirîne.
Ji aliyê çandî ve, çiya warê komên etnîkî yên cihêreng in wek Şerpa, Gurung, Tamang, û Magar, ku xwe li gorî şêwaza jiyana bilind-bilind adapte kirine. Bi taybetî Şerpa, li çaraliyê cîhanê bi jêhatîbûnên xwe yên çiyageriyê yên bêhempa û beşdariyên xwe yên di seferên Hîmalayayê de navdar in. Ev civak kevneşopî, festîval û pratîkên bêhempa diparêzin ku milkê çandî yê Nepalê dewlemend dikin.
Geştiyariya li Nepalê bi piranî ji ber çiyayên wê ye. Meşên mîna Meşa Kampa Bingehê ya Everestê, Çerxerêya Annapurna, Meşa Geliyê Langtang, û Çerxerêya Manaslu her sal bi hezaran meşvan dikişînin. Çiya ne tenê serpêhatî lê di heman demê de aramiyê jî peyda dikin, bi dîmenên bêhnfireh, keşîşxaneyên kevnar û gundên xweşik li ser rêyan. Çiyagerî li Nepalê hem derfetek û hem jî dijwariyek e, ji ber ku hilkişvan dema ku xewnên xwe dişopînin bi hewaya dijwar, berf û nexweşiya bilindahiyê re rû bi rû dimînin.
Ji aliyê aborî ve, Hîmalaya ji bo Nepalê pir girîng in. Tûrîzma çiyayî ji bo rêber, barkêş, xwediyên otêlan û gelek xelkên herêmî kar peyda dike, ku bi girîngî beşdarî aboriya neteweyî dibe. Projeyên hîdroelektrîkê yên li çemên çiyayî jî enerjiyê ji bo pêşkeftinê peyda dikin. Lêbelê, guherîna avhewayê wekî gefek cidî derketiye holê, dibe sedema helandina cemedên qeşayî, afirandina lehiyên teqîna golên qeşayî (GLOF), û guhertina jiyana civakên çiyayî.
Ji serpêhatî û aboriyê wêdetir, çiya ji bo gelê Nepalî wateyeke sembolîk digirin. Ew berxwedan, manewî û serbilindiyê temsîl dikin. Ew wekî parêzvanên neteweyê têne dîtin, bedewiya xwezayî peyda dikin û bala cîhanê dikişînin. Bi taybetî Çiyayê Everest bûye sembola nasnameya Nepalê li cîhanê.
Bi kurtasî, Nepal û çiyayên wê ji hev nayên veqetandin. Hîmalayayên bilind çand, aborî, jîngeh û naskirina gerdûnî ya welêt şekil didin. Ew serpêhatiyên ku li dijwarîyan digerin, heciyên ku li ruhanîyetê digerin û rêwiyên ku li bedewiyê digerin dikişînin. Tevî modernîzasyonê jî, çiya hebûnek bêdem dimînin - bêdeng, bi heybet û şahidên herheyî yên rêwîtiya Nepalê di dîrokê de.
Payîz (Îlon-Mijdar) û bihar (Adar-Gulan) demsalên herî baş in li Nepalê ku meriv serdana wan bike. Di van demsalan de hûn ê bi ezmanên zelal û bayên sar werin pêşwazîkirin. Ji bilî barana neçaverêkirî, rêyên meşê bi piranî hişk in. Her wiha îhtîmala derengmayîn û betalkirina firînan kêmtir e, ji ber vê yekê hûn dikarin bêyî fikar dema xwe li Nepalê xweş bikin. Lêbelê, ev demsalên geştiyariyê yên lûtkeyî ne, ji ber vê yekê, dibe ku hûn bi gelek trafîkê re rû bi rû bimînin, nemaze li deverên geştiyariyê yên sereke.
Ji ber xetera berfê û nexweşiya bilindahiyê , meşa zivistanê li deverên bilind nayê pêşniyarkirin . Her çend dibe ku hin kes dema ku digihîjin cihê xwe, ji dîtina çiyayên bi berfê veşartî kêfê bistînin. Mûson (Gulan-Tebax) yek ji demên herî xirab e ji bo meşê ji ber barana zêde, betalkirina geştên hewayî yên dubare û rêyên meşê yên şemitok, ku dibin sedema xetereya rêwîtiyê. Digel vê yekê, hûn dikarin di demsala mûsonê de ber bi herêmên siya baranê yên wekî Dolpoya Jorîn, Dolpoya Jêrîn û Mustangê Jorîn (lo-Manthang) ve biçin.
Trekking çi ye? (Trekking çi ye?)
Meşîn û geşt cureyekî rêwîtiyek meşê ya serpêhatî ye ku bi peyatî, bi gelemperî di nav peyzajên xwezayî yên wekî çiya, daristan, gelî û gundên gundewarî de, di nav çend rojan de tê kirin. Berevajî meşên sade, ku pir caran çalakiyek kurt a rojekê ye, meşîn û geşt rêyên dirêjtir, erdên cihêreng, mayînên şevekê û xweveçûna kûrtir di çand û xwezayê de vedihewîne. Ew yek ji çalakiyên li derve yên herî populer li Nepal û herêmên çiyayî yên din ên cîhanê ye.
Li vir ravekirinek berfireh a trekking heye:
1. Wateya Meşa Çiyayan
Peyva trekking bi gelemperî ji bo rêwîtiyên meşê yên çend rojî li deverên ku veguhastina nûjen bi hêsanî peyda nabe tê bikar anîn.
Ne tenê meş e, lê di heman demê de ezmûna jîngeha herêmî, dîmen û şêwazên jiyanê yên di rê de jî girîng e.
Rêwî bi gelemperî di nav gundan, daristanan, çeman û rêyên bilind re derbas dibin û ji dîmenên çiyayî yên bêhnfireh kêfê digirin.
2. Cûdahiya di navbera Trekking û Hiking de
Meş bi gelemperî meşek kurt û hêsan e (çend saet an rojek) li ser rêyên baş-nîşankirî.
Ji aliyê din ve, meşa bi teker dijwartir e, çend rojan an hefteyan dom dike, û pir caran rêyên dijwar, dûr û bilindahiyên bilind dihewîne.
3. Armanca Meşa Çiyageriyê
Serpêhatî: Ji bo keşifkirina deverên dûr û kovî.
Xweza: Ji bo ezmûna çiya, çem, daristan û jiyana kovî.
Çand: Ji bo hevdîtina bi xelkê herêmî re, fêrbûna li ser kevneşopiyên wan û ezmûna jiyana gundan.
Tendurustî û Werziş: Meşa bi meşê werzîşek laşî ya pir baş e, zexmî û berxwedana laşî zêde dike.
Aştiya Ruhî û Derûnî: Gelek rêwiyên rêwîtiyê di xwezayê de hestek aramî û hişmendiyê dibînin.
4. Çi tiştên ku meşên dirêj pêk tînin
Rêyên Meşê: Bi gelemperî rojane 4-8 demjimêran meş li ser erdên cûda yên wekî rêyên kevirî, daristan û hilkişînên dijwar.
Cihê Bicîhkirinê: Li gorî herêma meşê, şev li çayxane, xanî, an çadiran dimînin.
Xwarin: Xwarinên herêmî, ku pir caran sade lê xurek in, di rê de têne peyda kirin.
Rêber û Barkêş: Li cihên mîna Nepalê, rêberên pispor rêberiya rêwiyan dikin, û barkêş jî di hilgirtina barên giran de dibin alîkar.
Bilindahî: Gelek rêwîtîyên meşê ber bi bilindahiyên bilind ve diçin, carinan ji 5,000 metreyî (16,400 ft) jortir, ku rêwî hewce ne ku li wir xwe fêrî atmosferê bikin da ku ji nexweşiya bilindahiyê dûr bikevin.
5. Cureyên Meşên Çiyageriyê
Meşa li Çayxane: Li ser rêyê di loj/xanîyên mêvanan ên piçûk de bimînin (li Nepalê gelemper e).
Meşên Kampkirinê: Meşên bi çadir, aşpêj û alavên kampkirinê yên tevahî li deverên dûr.
Meşa Malê: Mayîna li malên herêmî ji bo ezmûna jiyana gund a rastîn.
Meşên bi şêwaza seferê: Meşên teknîkî yên bêtir ku hêmanên çiyageriyê dihewînin.
6. Meşên li Nepalê (wek mînak)
Nepal yek ji baştirîn cihên meşînê yên cîhanê ye, bi rêyên wekî Kampa Bingeha Everest, Çerxeya Annapurna, Geliyê Langtang, û Çerxeya Manaslu.
Rêwîtiya li vir dîmenên spehî yên Hîmalaya bi hevdîtinên çandî yên dewlemend re dike yek, ji ber ku rêyên meşê pir caran di gundên Sherpa, Gurung, Tamang û civakên etnîkî yên din re derbas dibin.
Rêwiyên meşê ne tenê lûtkeyên bi berf veşartî dibînin, lê di heman demê de keşîşxane, perestgeh, zeviyên çandiniyê û şêwazên jiyana kevneşopî jî dibînin.
7. Zehmetiyên Meşa Çiyageriyê
Nexweşiya bilindahiyê li çiyayên bilind.
Daxwazên fizîkî , ji ber ku meş û geştyarî hewceyê tenduristî û berxwedana baş e.
Guhertinên hewayê , ku dikarin rêyan şemitok an dijwar bikin.
Tesîsên sînorkirî li deverên dûr.
8. Feydeyên Meşên Çiyageriyê
Tenduristiya laşî baştir dike (hêz, aramî, werzîşa dil û damaran).
Rehetiya derûnî û sivikkirina stresê peyda dike .
Têgihîştina çandî û têkiliyek bi gelên herêmî re pêşkêş dike .
Bi dîmenên xwezayî yên ecêb bîranînên jiyanî diafirîne .
Ruhê serpêhatî û mezinbûna kesane teşwîq dike .
Nîşaneyên demsalî:
1. Bihar:
Werza biharê li Nepalê ji Adarê heta Gulanê dest pê dike. Germahî bi qasî 22℃ +- ye, bi şev baraneke sivik dibare û sibehê jî ezman zelal e. Ev dem dema gulên nû û her cûre kulîlkvedana wan e.
Hûn dikarin di demsala biharê de ji çalakiyên serpêhatî yên wekî Paragliding , Bungee, Rafting , Trekking kêfê bistînin, û geşt dema herî baş e. Rengên cûda yên kulîlkên Rhododendron ku li deverên bilind ên çiyayî bi bedewiyek geş vedibin dê we matmayî bihêlin. Ev di heman demê de yek ji sezonên geştiyariyê yên sereke li Nepalê ye. Ev di heman demê de destpêka festîvalan li Nepalê ye.
2. Havîn:
Havîn li Nepalê ji Hezîranê heta Tebaxê dest pê dike, û germahî 30℃ +- e. Li Nepalê demsala barana mûsonê ye, û bi giranî demsala çandiniyê ye ji bo ceh û birincê.
Di vê demsala salê de, zeviyên birincê balkêş in. 15ê Eşad li Nepalê roja çandina birincê ye, bi dîmenên spehî yên girên kesk û geş, şelaleyên mezin ên ku bi ava baranê têne şuştin, ku temaşekirina wan aram e.
3. Payîz:
Payîz ji Îlonê heta Mijdarê dest pê dike û germahî di navbera 10℃ û 25℃ +- de diguhere. Ev demek xweş e ji bo pîrozkirina mezintirîn festîvalên Hindû, Dashain û Tihar (festîvala Ronahîkirinê).
Di demsala payîzê de dema çinîna ardê ye, û xweza bi rengê zer gihîştiye. Payîz piştî ku barana mûsonê derdora wê dişo, dema herî baş e. Hûn dikarin di vê demê de ji dîmenên panoramîk û zelal ên çiyayan kêfê bistînin. Ev demsala lûtkeya meşê li Nepalê ye, ku ezman zelal û şîn e, û hewa ji bo her cûre çalakiyan bêkêmasî ye.
4. Zivistan:
Li Nepalê ji Kanûnê heta Sibatê zivistaneke sar berdewam dike û germahî dadikeve binê 0℃. Demsala hişk û çiyayên tazî ye. Nîvê zivistanê dîmenên herî zelal ên çiyayên bi berfê veşartî yên ku bi berfa spî hatine nixumandin pêşkêş dike. Lê germahî li bilindahiyên bilind pir nizm e û çend mêvan, heta hin ji xelkê çiyê jî, tên asta nizm a welêt.
Nepal wekî welatê festîvalên bênavber jî tê binavkirin. Ger hûn plan dikin ku di dema Noelê ya Kanûnê de serdana Nepalê bikin, hûn dikarin gera geliyê Kathmanduyê, bi giranî li Thamel, an li Pokhara (li kêleka golê) plan bikin. An jî, hûn dikarin gerên kurt bikin mîna rêwîtiya gundê Ghandruk , rêwîtiya Ghorepani (Poonhill), rêwîtiya Namche Bazaar (Syngboche). An jî, gerên kurt û hêsan mîna rêwîtiya Chisapani Nagarkot , li dora Geliyê Kathmanduyê. Wekî din, heke hûn dikarin sermaya zêde tehemûl bikin, wê hingê çiyayên Nepalê her gav gazî we dikin.
